Sejauhmanakah penubuhan Persekutuan 1896 telah membantu pengaliran modal di negeri-negeri Melayu?

Pengenalan

British telah menjalankan sistem ekonomi berasaskan kapitalisme yang memberi ruang kepada pengumpulan kekayaan dan keuntungan yang maksimum oleh individu atau pihak tertentu dengan menguasai emapt kepentingan seperti modal, tanah, buruh dan teknologi. Pengenalan sistem ekonomi kapitalisme di NNM telah membawa perubahan dalam terhadap ekonomi masyarakat Melayu sebelum kedatangan British. Penguasaan British ke atas NNM didesak oleh kepentingan ekonomi. Persaingan antara beberapa Eropah seperti Belanda, Amerika Syarikat, Perancis dan lain-lain untuk mendapatkan kekayaan bijih timah, emas dan sebagainya di Asia Tenggara ini menyebabkan British berasa tergugat seterusnya mendorong untuk campur tangan secara langsung NNM pada tahun 1874.

 Sehubungan dengan itu, pergolakan politik yang berlaku antara pembesar di NNM mewujudkan keadaan yang tidak aman. Selain itu, masalah dan kelemahan yang berlaku dalam sistem Residen turut menyumbang kepada penubuhan Persekutuan 1896.[1] Hal ini kerana tidak ada kesepakatan dalam pentadbiran. Residen memerintah secara bebas dan setiap negeri mempunyai undang-undang yang berbeza. Penubuhan persekutuan NNMB dikuatkuasakan pada 1 Julai 1896 telah mengambungkan negeri Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan Pahang di bawah satu unit pentadbiran dan dikenali sebagai Persekutuan 1896.[2] Keempat-empat negeri Melayu ini berada di bawah bidang kuasa Residen Jeneral di Kuala Lumpur yang bertanggungjawab kepada Gabenor (Pesuruhjaya Tinggi British di Singapura).[3] Penggabungan negeri dibawah satu pentadbiran yang seragam telah merancakan pengaliran modal dan ekonomi British di Tanah Melayu.

Penubuhan NNMB/ Persekutuan 1896

Negeri-Negeri Melayu Bersekutu (NNMB) atau Persekutuan 1896 telah ditubuhkan secara rasmi pada 1 Julai 1896  yang mengambungkan Perak, Selangor, Pahang dan negeri Sembilan dibawah satu pemerintahan pusat yang efektif. Frank Swettenham merupakan individu yang bertanggungjawab mengemukakan idea penubuhan persekutuan sejak 1893, iaitu semasa beliau masih lagi menjadi Residen British di Perak. Beliau menghantar satu memorandum mengenai idea persekutuan kepada Gabenor Negeri-negeri Selat iaitu Sir Cecil Clementi Smith pada 1893. Cadangan tersebut kemudiannya beri kepada Joseph Chamberlain, iaitu Setiausaha Tanah Jajahan dan Gabenor baru C. B. H. Mitchell untuk mempertimbangkan cadangan tersebut.[4] Rancangan Persekutuan telah mendapat persetujuan Chamberlain dan telah dilaksanakan oleh Swettenham yang telah mendapat persetujuan raja-raja Melayu. Sultan Idris di Perak dan raja-raja negeri Melayu telah bersetujuan menerima rancangan ini atas jaminan yang diberikan oleh Swettenham bahawa perjanjian ini akan mengawal kuasa Residen di negeri masing-masing.[5]

Perjanjian atau dokumen yang mengikat Negeri-negeri Melayu di bawah Persekutuan amat ringkas dan ia hanya mempunyai lima artikel, namun begitu perjanjian ini yang menentukan nasib NNMB sehingga 1909. Perjanjian ini dilaksanakan melalui Skim Perkhidmatan Persekutuan yang menggariskan tugas pegawai-pegawai Persekutuan. Skim Persekutuan ini mempunyai 20 perkara dan ia menyentuh kuasa Persuruhjaya Tinggi, Residen Jeneral, Residen, Raja-Raja Melayu, Pegawai Persekutuan, Peguam Negara, Cuti Pegawai Kerajaan, pencen dan hieraki hubungan pegawai Persekutuan dan negeri dengan Residen dan Residen Jeneral.[6] Melalui persekutuan, seorang Residen akan dilantik untuk menguruskan pentadbiran termasuklah hal-hal berkaitan dengan kewangan keempat-empat negeri tersebut. Sultan hanya berkuasa dalam hal ehwal agama Islam dan adat istiadat Melayu. Kuasa residen tidak lagi bebas seperti sebelumnya kerana tertakluk di bawah Residen Jeneral. Majlis Mesyuarat Negeri (MMN) hanya berkuasa meluluskan undang-undang yang dipersetujui dan tiada kuasa pembatal undang-undang.[7] Undang-undang akan digubal oleh Penasihat Undang-Undang yang telah dilantik. Keadaan ini menjadikan Residen Jeneral muncul sebagai orang paling berkuasa dalam persekutuan kerana semua hal pentadbiran dijalankan atas arahan beliau. Sultan, Residen dan MMN tidak dapat mengawal kuasa Residen Jeneral kerana mereka semua tertakluk dibawah arahan Residen dalam menjalankan pentadbiran negeri.

Penubuhan Persekutuan 1896 telah membantu pengaliran modal

1. Faedah persekutuan

Di bawah pentadbiran Persekutuan ini, British telah mewujudkan Persidangan Residen NNMB yang dimulakan pada tahun 1986 dan ia bersidang hampir setiap tahun. Persidangan ini dihadiri oleh Pesuruhjaya Tinggi, Residen Jeneral, keempat-empat residen, penasihat Pulau Pinang, beberapa ketua jabatan Persekutuan dan beberapa dari ahli MMN. Persidangan ini bertujuan untuk menyelaras pentadbiran dan juga membincangkan isu berkaitan NNMB seperti kesihatan, imigrasi, tanah, lombong dan pengangkutan kereta api. Faedah langsung kaedah ini ialah memungkinkan pentadbir Inggeris dan orang Melayu dari NNM bertemu dan bertukar pendapat. Persidangan Raja-raja Melayu (DURBAR) telah ditubuhkan selepas pembentukan persekutuan. Ia berlangsung di Kuala Kangsar dalam tahun 1897. Persidangan ini merupakan satu persidangan yang penting dan bersejarah kerana pada masa itu empat raja Melayu berjumpa dan bertukar pendapat serta berkongsi masalah.[8] Ini secara tidak langsung membantu dalam pengaliran modal British di Tanah Melayu.

2. Penubuhan Jabatan Persekutuan

Persekutuan telah membuka jalan kepada penubuhan beberapa jabatan persekutuan bagi membolehkan pengagihan kekayaan negeri kaya kepada negeri yang miskin.[9] Antara jabatan persekutuan ini seperti Majistret, Peguam Negara, Ketua Jentera, Ketua Auditor, Ketua Juru Ukur, Ketua Pesuruhjaya Tanah dan Galian, Persuruhanjaya Polis dan Penjara, Inspektor Sekolah serta Inspektor Pos dan Telegraf. Penubuhan Jabatan Persekutuan ini telah membawa kepada penubuhan perkhidmatan awam dan para pegawai kini mempunyai pengangan yang sama bagi memajukan NNMB. Sekiranya pegawai persekutuan hanya bertugas dengan semangat kenegerian, ia menyebabkan mereka hanya bekerja untuk negeri asal mereka sahaja. Keadaan ini dilihat sebagai salah satu faktor NNMB tidak mencapai kemajuan. Oleh sebab itu, pegawai-pegawai Persekutuan ini telah direkrut untuk kesemua NNM dan mereka telah memberi sumbangan untuk memajukan NNM.

3. Kewangan Persekutuan

Penubuhan Persekutuan telah membuka kepada pembahagian perbelanjaan Persekutuan dan negeri. Dalam Perkara 2 Skim Persekutuan telah memperuntukkan bahawa kesemua NNM perlu mengkhaskan keuntungan negeri bagi gaji Residen Jeneral, pegawai-pegawai kategori C dan D dalam perbendaharaan persekutuan. Pendapatan negeri selebihnya untuk keperluan negeri masing-masing.[10] Pembahagian perbelanjaan ini bertujuan membantu kerajaan persekutuan mengetuai rancangan bagi memajukan aktiviti pembangunan seperti jalan raya, jalan kereta api serta kemudahan asas yang lain.

Sehubungan dengan itu, persekutuan mempunyai kewangan yang cukup untuk membantu negeri yang mempunyai kekurangan upaya seperti Pahang dan Negeri Sembilan. Artikel 20 Skim Persekutuan mengandungi peruntukan bahawa Perak perlu memperuntukkan 53% daripada pendapatan untuk perbelanjaan Persekutuan, Selangor 42%, Negeri Sembilan 4% dan Pahang 1%.[11] Peruntukan ini membolehkan Persekutuan membiayai penubuhan jabatan-jabatan Persekutuan seperti Jabatan Pertanian, Hutan, Polis, Kerja Raya dan lain-lain bagi menggerakkan rancangan ekonomi untuk kemajuan NNMB.[12] Dengan adanya kewangan Persekutuan, ia membolehkan kerajaan Persekutuan memberi pinjaman kewangan kepada Kerajaan Siam bagi membina landasan kereta api yang menghubungkan Bangkok dengan Kelantan dibawah Perjanjian Bangkok 1909.

4. Undang-undang Lombong yang SeragamSebelum penubuhan persekutuan setiap negeri mempunyai undang-undang lombong yang tersendiri. Undang-undang lombong yang berasingan ini hanya dinyatakan sebagai pajakan untuk perlombongan dan peraturan berkaitan hak melombong. Misalnya, Perak memperkenalkan undang-undang lombong yang berasingan dikenali Kod Perlombongan 1895. Pada 1899 keempat-empat negeri Melayu mula memiliki satu kod perlombongan yang seragam diperkenalkan secara berasingan di kesemua negeri-negeri Melayu Bersekutu sejak 1899 dan ia memberi sumbangan terutama kepada pelombong bijih timah.

Pengenalan undang-undang lombong diseragamkan supaya tidak menimbulkan rasa tidak puas hati bagi pelabur yang mendapat faedah kurang dari negeri-negeri yang mengamalkan dasar perlombongan liberal. Hasrat ini telah dinyatakan dalam Laporan Tahunan Residen Jeneral kepada Pesuruhjaya Tinggi pada tahun 1896. Menurutnya :

One of the objective of the Federation was gives Governor (now appointed High Commissioner for the Malay State) an adviser who would speak in sympathy with the interests and aspirations of the Malay State and those enjoyed in developing them, Whether as officials, planters, mines or traders.[13]

Keseragaman dalam undang-undang ini membawa kepada keperluan diwujudkan suatu dasar yang menyokong kegiatan ekonomi British. Kini berlaku peningkatan kemasukan buruh Cina ke NNMB  dan lebih banyak kawasan perlombongan bijih timah dan ladang getah dibuka. Akibatnya banyak kampung dan bandar berkembang di kawasan-kawasan tersebut. Pemodal Eropah telah memperkenalkan kaedah baru dalam perlombongan bijih timah seperti pam hidrol dan lombonh bawah tanah.

5. Meningkatkan Aktiviti Pertanian British di NNMB

Persekutuan 1896 telah menyeragamkan undang-undang yang berkaitan tanah, lombong dan aspek-aspek lain. Sistem tanah di NNM sebelum pentadbiran British adalah sistem Tanah Tradisi (Malay Customary Tenure), iaitu semua tanah adalah hak milik sultan. Dasar tanah Inggeris mula diperkenalkan pertama kali di daerah Krian, Perak pada 1875. Misalnya, pada 31 Januari 1885, suatu kod Undang-Undang Umum dilaksanakan di Perak di bawah Peraturan Majlis no. 20 yang menyediakan peruntukan untuk pajakan selama 999 tahun bagi tanah pertanian dan disyaratkan sesiapa sahaja yang menduduki tanah selepas tarikh ini dianggap sebagai menyewa di tanah kerajaan dan setiap pemilikan tanah perlu membayar cukai sebanyak 30 sen seekar. Pada 1897 di keempat-empat NNMB diperkenalkan Undang-Undang Tanah Umum yang seragam, iaitu di Perak di bawah peraturan (No. 17), di Selangor (No. 15), Pahang (No. 28) dan Negeri Sembilan (No. 22). Di bawah undang-undang ini semua tanah dibahagikan kepada tiga kelas iaitu tanah bandar, tanah luar bandar sebanyak 100 ekar atau kurang dan tanah luar bandar melebihi 100 ekar. Undang-undang tanah ini telah dipinda pada 1903 di setiap negeri dan pindaan seterusnya pada 1909.

Di bawah persekutuan sektor pertanian mengalami pertumbuhan yang pesat hasil galakan kerajaan. Galakan ini termasuklah pemberian tanah yang liberal dengan pengenalan undang-undang tanah yang khusus. Contohnya, undang-undang tanah pada tahun 1900 menetapkan sewa bagi tanah-tanah pertanian melebihi 10 hektar dikenakan cukai sebanyak 1 dolar setiap tahun. Selain itu, negeri mempunyai kuasa memiliki tanah terbiar milik orang Cina serta menubuhkan tabung pertanian penanaman yang menyediakan jumlah peruntukan jumlah peruntukan besar dengan mudah dan murah. Hal ini jelas menampakan aktiviti ekonomi ini menyumbang kepada pengaliran modal.

Banyak undang-undang menyokong sektor pertanian digubal antaranya ialah dasar tanah dan percukaian yang lebih liberal, penubuhan stesyen-stesyen penyelidikan pertanian dan penubuhan tabung pinjaman penanaman pada 1904. Malah, buku panduan untuk memberi maklumat tentang faedah tanaman getah kepada bakal pengusaha juga diterbitkan. Antaranya ialah Federated Malay State : General Informations for Intending Settlers pada 1900.[14] Kepesatan dalam pengeluaran pertanian membawa kepada penubuhan Jabatan Pertanian pada 1905. Pada masa yang sama pihak British turut menyediakan pengetahuan teknikal dan nasihat kepada pengusaha sektor pertanian. Malah, ladang-ladang yang besar telah dibuka dengan menggunakan kaedah-kaedah saintifik untuk pelbagai tanaman komersial ketika itu. Sehubungan dengan itu, mereka juga membawa masuk ramai buruh India yang murah untuk bekerja di ladang, lombong bijih timah dan kerja-kerja awam.[15] Pada tahun 1897 Kesatuan Peladang telah ditubuhkan.[16] Persatuan ini bertanggungjawab dalam merangsang pengeluaran pertanian ketika itu. Kesatuan Peladang juga memperjuangkan hak pekerja ladang dan membantu pemilik ladang membuat pinjaman untuk mengusahakan pertanian.

6. Kemunculan Institusi Pendidikan

Pengaliran modal asing di NNMB juga disebabkan faktor perkembangan institusi pendidikan seperti institusi pendidikan getah, institusi pendidikan perubatan dan lain-lain. Kesemua institusi ini berperanan menjalankan penyelidikan bagi mencari kaedah terbaik bagi meningkatkan pengeluaran. Malahan institusi pendidikan perubatan ditubuhkan pada tahun 1971 adalah bertujuan untuk mengawal penyakit dengan melakukan penyelidikan  mengenai penyakit malaria dan beri-beri. Institusi pendidikan getah ditubuhkan pada tahun 1926 untuk memajukan perusahaan getah, manakala pada tahun 1905, British menubuhkan Jabatan Pertanian, Jabatan Hutan, Jabatan Parit dan Tali Air dan Lembaga Pinjaman Pertanian. Hal ini telah menggalakkan kesatuan bagi mempromosikan sektor pertanian dan perlombongan di NNM.

7. Kemajuan Kemudahan Infrastruktur

Kemajuan kemudahan-kemudahan asas seperti telegraf, pos, jalan raya, jalan kereta api, sekolah, hospital dan telekomunikasi mula disediakan dengan lebih pesat setelah penubuhan Persekutuan 1896. Pada awalnya, jalan raya dibina bagi menghubungkan kawasan bijih timah dengan pelabuhan, seterusnya diluaskan pembinaan jalan raya keseluruh semenanjung bagi tujuan mengintergrasikan Tanah Melayu. Fungsi jalan kereta api pada asalnya untuk tujuan menghubungkan kawasan perlombongan dengan pelabuhan. Contohnya, Kuala Lumpur dengan Pelabuhan Kelang,[17] manakala jalan kereta api pertama dibina pada tahun 1885 pula menghubungkan Taiping dengan Port Weld.  Atas inisiatif Swettenham, kereta api Persekutuan telah bermula pada 1898. Menjelang 1903, sudah terdapat landasan kereta api yang terus menyambung Prai dengan Seremban. Sultan Perak bersama-sama pembesar-pembesar Melayu telah menaiki kereta api terus dari Kuala Kangsar ke Kuala Lumpur bagi menghadiri Durbar kedua di Kuala Lumpur pada 1903. Sesungguhnya perkembangan kereta api dari 1897 hingga 1909 mengalami kerancakkan selepas penubuhan Persekutuan dan ia telah berjaya menghubungkan bahagian utara dan selatan semenanjung.[18]

Selain itu, kesan kewujudan perkhidmatan kapal stim telah menggalakkan golongan buruh imigran berhijrah ke Tanah Melayu kerana jarak perjalanan yang murah dan cepat menggunakan Terusan Suez. Kemampuan Persekutuan 1896 melaksanakan rancangan-rancangan pembangunan sosial ini adalah bertitik tolak dari Skim Persekutuan. Ia menetapkan bahawa setiap negeri Melayu harus memperuntukan sebahagian pendapatan negeri untuk perbelanjaan Persekutuan. Melalui peruntukan ini pentadbiran Persekutuan dapat menyediakan pelbagai kemudahan asas di NNMB.

Kelemahan Sistem Persekutuan 1896

1) Ketiadaan Pembahagian Kuasa Antara Kerajaan Pusat dengan Kerajaaan Negeri

Berdasarkan artikel 18 Skim Persekutuan tidak menentukan bidang kuasa dengan jelas antara jabatan-jabatan persekutuan, kuasa residen dan jabatan-jabatan di peringkat negeri. Residen masih mempunyai kuasa mutlak diperingkat negeri dan kuasa residen mengatasi kuasa jabatan persekutuan. Ketua jabatan persekutuan menuntut kecekapan dan tindakan segera dalam sesuatu keputusan. Hal ini kerana sesuatu keputusan yang hendak dibuat perlu melalui jabatan negeri atau residen. Keadaan ini melambatkan pembangunan dan dikatakan membuang masa. Pegawai Persekutuan mendesak supaya kuasa residen ini dihapuskan secara beransur-ansur. Tindakan ini jelas menunjukkan campurtangan pegawai persekutuan dalam bidang kuasa residen.

2) Kuasa Residen Diketepikan

Residen tidak mempunyai kuasa eksekutif dibawah skim persekutuan kerana segala tindakan residen boleh dibatalkan oleh setiausaha persekutuan, residen jeneral dan persuruhjaya tinggi.[19] Apabila pelabur memohon tanah keputusan pemohonan dibuat oleh pegawai persekutuan yang tidak mengetahui tentang hal ehwal tempatan. Beliau bertindak sedemikian kerana alasan residen mengambil masa yang lama untuk membuat keputusan keatas permohonan tersebut. Keadaan ini menunjukkan pegawai persekutuan lebih berpengaruh dan berkuasa dari residen. Hakikatnya ia bertentangan dengan tugas pegawai persekutuan sebagai penasihat kepada pegawai tempatan berdasarkan skim persekutuan. Menurut sarjana yang mengkaji pembangunan NNMB pada awal abad ke-20 menyatakan bahawa residen dan sultan menjadi individu yang dilupakan dalam proses penguatkuasaan yang berlebihan di Kuala Lumpur.

Sehubungan dengan itu, berlaku situasi apabila ketua jabatan persekutuan melawat pegawai-pegawai rendah diperingkat negeri tetapi tidak mengambil inisiatif menghubungi sultan atau residen atau langsung tidak memaklumkan tentang lawatan tersebut. Sistem persekutuan ini tidak menyediakan satu mekanisme yang jelas dalam usaha untuk membolehkan kerajaan pusat membantu NNMB. Kelemahan ini dikritik oleh pegawai Inggeris di dalam majalah ‘British Malaya’. Masalah ini berterusan apabila banyak keputusan dibuat oleh residen tetapi telah dibatalkan oleh pegawai persekutuan diperingkat pusat.

3) Ketiadaan Perundangan Persekutuan

Ketiadaan perundangan persekutuan untuk meluluskan undang-undang di NNMB membuktikan kelemahan sistem pentadbiran ini. Persekutuan mengekalkan kuasa perundangan diperingkat Majlis Mesyuarat Negeri yang berperanan sebagai badan perundangan dan penasihat.[20] Kebanyakan undang-undang yang melibatkan NNMB digubal oleh Penasihat Undang-undang, kemudiannya dimajukan di setiap Majlis Mesyuarat Negeri untuk kelulusan. Namun peruntukkan ini bertentangan dengan hasrat penubuhan persekutuan yang bersetuju mengadakan sebuah kerajaan pusat untuk menyelaras undang-undang di NNMB.

4) Kuasa Residen Jeneral Mengatasi Kuasa Persuruhjaya Tinggi dan Residen

Persuruhjaya tinggi bertanggungjawab kepada Residen Jeneral. Residen pula berkuasa diperingkat negeri. Dalam perlaksanaan sistem ini terdapat perbezaan dari segi teori dan praktikel apabila kuasa residen jeneral mengatasi persuruhjaya tinggi dan raja-raja Melayu. Residen Jeneral tidak berunding dengan sultan sebelum sesuatu keputusan dibuat. Perkara ini turut ditegaskan oleh seorang pegawai Inggeris di dalam majalah ‘British Malaya’ yang menyatakan bahawa tidak diketahui oleh orang ramai undang-undang telah digubal selepas penubuhan persekutuan tanpa merujuk kepada sultan.

Selepas penubuhan persekutuan kebanyakan perundangan atau bil-bil dirangka di Kuala Lumpur dan dihantar melalui pejabat residen jeneral kepada residen-residen dengan disertakan kertas minit untuk diberi komen. Kertas minit ini dinyatakan untuk diluluskan dalam mesyuarat akan datang di MMN. Dalam banyak kes bil-bil ini tidak dilihat langsung oleh sultan tetap diluluskan sebagai telah diperkenan oleh duli sultan dalam MMN. Kuasa Residen Jeneral ini dapat dilihat dalam kebanyakan kes yang melibatkan pemohonan tanah untuk tujuan pertanian dan perlombongan di NNM. Residen Jeneral mempunyai kuasa pemutus untuk menolak nasihat residen dan persuruhjaya tinggi.

5) Konflik antara Pegawai Diperingkat Negeri dengan Jabatan Persekutuan

Pembahagian kuasa yang tidak jelas antara pentadbir dalam sistem persekutuan ini telah menyebabkan berlakunya konflik antara pegawai diperingkat negeri dengan jabatan persekutuan.[21] Misalnya, Jabatan Tanah dan Galian membuat keputusan sendiri tanpa merujuk kepada pegawai daerah merangkap pengutip hasil. Beliau adalah individu yang mengetahui keadaan yang berlaku di lokasi. Masalah menjadi serius apabila terdapat peraturan semua urusan diperingkat jabatan negeri harus melalui residen sebelum dimajukan kepada jabatan persekutuan. Halangan Birokrasi ini melewatkan kelulusan sesuatu pemohonan yang dibuat oleh pelabur. Oleh itu jelas menunjukkan bahawa pembahagian kuasa yang tidak jelas ini telah menyumbang kepada konflik antara pentadbir persekutuan.

Kegagalan Persekutuan dalam Menarik Pelaburan di NNMB

Para pelabur tempatan dan asing tidak akan tertarik untuk melabur di NNMB, jika sering terdapat perubahan dalam undang-undang dan pentadbiran yang tidak memihak kepada mereka. Dalam perlaksanaan persekutuan terdapat pelbagai halangan yang tidak disenangi oleh pelabur. Antaranya adalah seperti Pejabat Tanah Jajahan tidak tahu tentang perkembangan di NNMB, Pejabat Tanah Jajahan membatalkan keputusan yang dibuat oleh Persuruhjaya Tinggi, Residen Jeneral dan Residen. Malahan adakalanya Pejabat Tanah Jajahan memihak kepada para pelabur yang merujuk kes-kes mereka secara peribadi ke Pejabat Tanah Jajahan walaupun dianggao tidak adil.[22] Antara kes-kes yang menunjukkan Persekutuan 1896 tidak membantu dalam pengaliran modal seperti :

A. Halangan Pemberian Tanah kepada Puan Maxwell

Dasar tidak bersimpati Pesuruhjaya Tinggi dan Pejabat Tanah Jajahan terhadap pelabur dapat dilihat dalam kes pemohonan tanah lombong sebanyak 500 ekar di daerah Kinta oleh Puan Maxwell (janda William Edward Maxwell bekas Timbalan Residen Perak) pada 27 Jun 1900 atas pihak anaknya Eric Maxwell. Pemohonan tersebut telah dipertimbangkan oleh pemangku Residen Perak, A. R. Venning. Menurut beliau adalah wajar untuk mempertimbangkan permohonan Puan Maxwell kerana kerajaan pada waktu yang sama telah meluluskan permohonan pemohon lain (pemohon China dan Eropah). Namun apabila ia dirujuk kepada Residen Jeneral, Frank Swettenham pemohonan tersebut telah ditolak tanpa memberi alasan yang konkrit. Kemudian kes ini dirujuk kepada Pejabat Tanah Jajahan, pegawai tetap C. P. Lucas tidak dapat membuat keputusan dan menegaskan ia hal tempatan. Akhirnya beliau menerima keputusanyang dibuat oleh Residen Jeneral. Dalam hal ini jelas menunjukkan keputusan yang dibuat oleh Pejabat Tanah Jajahan adalah berdasarkan suatu andaian dan ia tidak menyokong pelabur yang layak di NNMB.[23]

B. Kes antara Pelabur New Zeland dengan Residen Jeneral

Seorang pelabur New Zeland, Charles Alma Barker ingin memperkenalkan sistem perlombongan kapal korek pada awal abad ke-20. Barker telah membuat pemohonan pada 10 April 1901 untuk dapat konsesi tanah lombong tetapi beliau menghadapi masalah dari residen. Pada awalnya beliau memohon tanah seluas 400 ekar dan ia mendapat kelulusan tetapi pemohonan untuk tambahan 800 ekar tanah lombong tidak diluluskan. Walau bagaimanapun, beliau diminta untuk menunggu lebih dari setahun.[24] Pemohonan untuk 800 ekar tambahan mendapat sokongan daripada residen, pakar geologi, warden lombong dan jurutera negeri. Akhirnya pemohonan ini dibatalkan atas alasan tuntutan tanah tersebut di dalam daerah orang Sakai dan perlu dikembalikan kepada mereka. Barker hampa kerana beliau telah membelanjakan banyak wang untuk memjalankan kerja-kerja pospek dan beliau mengalami kerugian besar. Kes ini menunjukkan Barker telah dipermainkan oleh British dan beliau diminta menunggu untuk jangka masa yang lama.

C. Pemberian Tanah Dihadkan kepada 320 Ekar

Di Selangor pemberian tanah dihadkan 320 ekar (320 acre System) kepada bakal pengusaha pertanian. Peraturan ini ditentang oleh Residen dan Residen Jeneral tetapi Pesuruhjaya Tinggi bertegas mahu meneruskan sistem ini. Apabila dirujuk kepada Pejabat Tanah Jajahan mereka mahu dasar yang menyokong pelabur. Malah, undang-undang yang menghadkan pemberian tanah ini tidak dilaksanakan di NNM lain. Di Perak, tanah yang ditawarkan kepada pengusaha dihadkan kepada 640 ekar.[25] Dengan ini jelas menunjukkan sikap Pesuruhjaya Tinggi ini tidak menguntung atau menarik para pelabur yang berpotensi. Berdasarkan kes ini dapat diperhatikan terdapat ketidakselarasan dalam membuat sesuatu keputusan yang melibatkan pelaburan di NNMB.

D. Halangan ke atas pengusaha Chan Seek Peng

Kes ini memperlihatkan halangan yang diadakan oleh Pegawai Daerah Tampin terhadap penghantar ubi kayu dari kilang pengusaha Chan Seek Peng ke Melaka pada Ogos 1900. Alasan beliau Chan Seek Peng perlu membayar yuran perubatan kepada kerajaan negeri dan menyatakan bahawa Melaka bukan dalam wilayah negeri Sembilan. Daripada pemeriksaan mendapati Seek Peng telah membayar yuran perubatan dan tindakan Pegawai Daerah yang menahan ubi kayu telah membawa kerugian kepada beliau. Malahan Seek Peng terpaksa menggunakan pendapatannya sendiri untuk menyelesaikan gaji pekerja. Apabila isu ini dibawa kepada Residen, Residen Jeneral dan Pesuruhjaya Tinggi mereka bersetuju bahawa pegawai daerah telah bertindak tanpa usul periksa dan tindakan beliau tidak menguntungkan pelabur.

E. Halangan ke atas Syarikat Raub (Raub Company)

Tindakan kurang bijak Residen telah meletakkan pelabur dalam keadaan yang merugikan. Misalnya dalam kes Residen Pahang mengambil tanah milik Syarikat Raub dengan alasan Raub mengalami pertambahan penduduk dan ia memerlukan tanah untuk memajukan kawasan perbandaran baru. Residen Jeneral meminta Residen memberi penjelasan atas perkara tersebut. Penjelasan Residen ialah beliau bertindak berasaskan arkitel 3 perjanjian pemberian tanah yang peruntukkan kepada residen untuk mengambil tanah pada bila-bila masa diperlukan oleh kerajaan. Namun dalam kes ini adalah perlu untuk residen bertimbang rasa terhadap para pelabur. Sesungguhnya dasar residen ini tidak memihak kepada pelabur.[26] Oleh itu, jelas membuktikan persekutuan gagal untuk mencipta suasana yang idea bagi pengaliran kapital ke NNMB.

Kesimpulan

Pembentukkan NNMB telah menggalakkan pengaliran modal dengan adanya pelbagai kemajuan dan kemudahan asas sehingga membawa kepada perkembangan social seperti kewujudan pos, telegraf, jalan raya, hospital dan lain-lain di NNMB. Kemampuan Persekutuan mengimbangi pengaliran modal di NNM telah berjaya membantu negeri-negeri yang miskin bagi mengecapi kemajuan seiring dengan perkembangan pembangunan. Penubuhan jabatan-jabatan Persekutuan untuk merancakkan pertumbuhan ekonomi negeri-negeri Melayu dan keseragaman pentadbiran untuk menarik para pelabur menjadi pertimbangan utama bagi mengadakan rancangan Persekutuan. Walau bagaimanapun, kelemahan yang terdapat dalam sistem pentadbiran ini seperti pembahagian kuasa yang tidak jelas antara petadbir, halangan dan konflik pentadbir kepada pelabur serta perlaksanaan pentadbiran tidak seperti yang termaktub dalam Skim Persekutuan ini sememangnya menjadi penghalang kepada pengaliran modal di NNMB.

---

[1] Joginder Singh Jessy, Sejarah Tanah Melayu (1400-1959), Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1978, hlm. 308.

[2] Ibid.

[3] Lotfi Ismail, Sejarah Malaysia 1400-1963, Kuala Lumpur : Utusan Publications & Distibutiors, 1975, hlm. 177.

[4] H. S. Barlow, Swettenham, Kuala Lumpur: Southdene Sdn. Bhd.,1995, hlm. 458.

[5] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ Jurnal Jabatan Sejarah Universiti Malaya, Jil. 10, 2002, hlm. 54.

[6] Sivachandralingam Sundara Raja, The Federation Scheme of 1895 as an Obstacle to Capital Penetration in Federated Malay State, International Association of Historians of Asia Conference, 17^th : 18-22 December 2002: Dhaka, Bangladesh, 2002, hlm. 1.

[7] Joginder Singh Jessy, Sejarah Tanah Melayu (1400-1959), hlm. 310.

[8] Ibid.

[9] Ibid.

[10] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ Jurnal Jabatan Sejarah Universiti Malaya, Jil. 10, 2002, hlm.58.

[11] Ibid.

[12] Ibid.

[13] Ibid., hlm.57.

[14] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ hlm.60.

[15] Hasrom Haron, Sejarah Tanah Melayu 1400-1965, Kuala Lumpur: Penerbit Preston-Times Sdn. Bhd., 1975, hlm. 171.

[16] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ hlm.61.

[17] Lotfi Ismail, Sejarah Malaysia 1400-1963, Kuala Lumpur : Utusan Publications & Distibutiors, 1975, hlm. 168.

[18] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ hlm.52.

[19] Hasrom Haron, Sejarah Tanah Melayu 1400-1965,  hlm. 172.

[20] Hasrom Haron, Sejarah Tanah Melayu 1400-1965, hlm. 171.

[21] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ hlm. 64.

[22] Sivachandralingam Sundara Raja, “Konflik Pentadbir dan Pelabur Melayu Bersekutu 1896-1909”, Kertas Kerja Dibentangkan Dalam Seminar Kebangsaan Sosio-ekonomi dan IT Ke-2, 11-12 Ogos 2004, Anjuran Pusat Penyelidikan dan Perundingan Universiti Utara Malaysia, 2004, hlm. 4.

[23] Sivachandralingam Sundara Raja, “Konflik Pentadbir dan Pelabur Melayu Bersekutu 1896-1909”, Kertas Kerja Dibentangkan Dalam Seminar Kebangsaan Sosio-ekonomi dan IT Ke-2, 11-12 Ogos 2004, Anjuran Pusat Penyelidikan dan Perundingan Universiti Utara Malaysia, 2004, hlm. 4-5.

[24] Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Charles Alma Baker : Penglibatan dalam Perluasaan Ekonomi Tanah Melayu dan Konflik dengan Pentadbir British,’ Jurnal Jabatan Sejarah Universiti Malaya, Jil. 15, 2007, hlm. 34-38.

[25] Sivachandralingam Sundara Raja, “Konflik Pentadbir dan Pelabur Melayu Bersekutu 1896-1909”, Kertas Kerja Dibentangkan Dalam Seminar Kebangsaan Sosio-ekonomi dan IT Ke-2, 11-12 Ogos 2004, Anjuran Pusat Penyelidikan dan Perundingan Universiti Utara Malaysia, 2004, hlm. 5.

[26] Sivachandralingam Sundara Raja, “Konflik Pentadbir dan Pelabur Melayu Bersekutu 1896-1909”, Kertas Kerja Dibentangkan Dalam Seminar Kebangsaan Sosio-ekonomi dan IT Ke-2, 11-12 Ogos 2004, Anjuran Pusat Penyelidikan dan Perundingan Universiti Utara Malaysia, 2004, hlm. 6.

SENARAI RUJUKAN

1.      Hasrom Haron, Sejarah Tanah Melayu 1400-1965, Kuala Lumpur: Penerbit Preston-Times Sdn. Bhd., 1975.

2.      H. S. Barlow, Swettenham, Kuala Lumpur: Southdene Sdn. Bhd.,1995.

3.      Joginder Singh Jessy, Sejarah Tanah Melayu (1400-1959), Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1978.

4.      Lotfi Ismail, Sejarah Malaysia 1400-1963, Kuala Lumpur : Utusan Publications & Distibutiors, 1975.

5.      Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Charles Alma Baker : Penglibatan dalam Perluasaan Ekonomi Tanah Melayu dan Konflik dengan Pentadbir British,’ Jurnal Jabatan Sejarah Universiti Malaya, Jil. 15, 2007.

6.      Sivachandralingam Sundara Raja, ‘Persekutuan 1896 : Antara Impian dan Kenyataan,’ Jurnal Jabatan Sejarah Universiti Malaya, Jil. 10, 2002.

7.      Sivachandralingam Sundara Raja, The Federation Scheme of 1895 as an Obstacle to Capital Penetration in Federated Malay State, International Association of Historians of Asia Conference, 17^th : 18-22 December 2002 :Dhaka, Bangladesh, 2002.

8.      Sivachandralingam Sundara Raja, “Konflik Pentadbir dan Pelabur Melayu Bersekutu 1896-1909”, Kertas Kerja Dibentangkan Dalam Seminar Kebangsaan Sosio-ekonomi dan IT Ke-2, 11-12 Ogos 2004, Anjuran Pusat Penyelidikan dan Perundingan Universiti Utara Malaysia, 2004.

Kajian Numismatik

BINCANGKAN SEJARAH KAJIAN NUMISMATIK KESULTANAN MELAYU DI SEMENANJUNG MALAYSIA.

PENGENALAN

Pada permulaan sejarah awal manusia, mata wang tidak diperlukan untuk memenuhi keperluan hidup semata. Hal ini kerana, mereka mendapatkan keperluan mereka melalui kegiatan berburu dan berdagang secara ‘barter’. Namun demikian, lama kelamaan apabila masa semakin berubah, cara hidup menjadi semakin kompleks sehingga sistem barter dilihat tidak lagi sesuai digunakan. Logam berharga bertukar menjadi media pertukaran atau boleh dikatakan sebagai alat ganti dalam mendapatkan barangan yang diinginkan. Selain logam, ada juga mata wang yang berunsurkan emas, gangsa dan lain-lain yang dilihat mempunyai nilainya yang tersendiri.  Untuk mengetahui lebih lanjut  mengenai sistem mata wang, kita boleh melihat sejarah kajian numismatik yang telah dilakukan oleh pakar arkeologi dalam usaha melihat perkembangan mata wang kesultanan Melayu di Semenanjung Malaysia.

            Kajian  numismatik adalah satu kajian mengenai mata wang dalam usaha melihat sejarah perkembangan mata wang mengikut kronologinya. Numismatik dapat diperluaskan maksudnya kepada perkembangan mata wang yang mempunyai nilai sejarah secara tidak langsung dapat mewakili perkembangan semasa, lingkungan dan konteksual dengan data sejarah.[1] Kajian numismatik melibatkan pengamatan terhadap bentuk, nama pengeluar syiling (zaman pemerintahan), gelaran yang diguna pakai dan angka tahun.[2] Data numismatik Kesultanan Melayu di Semenanjung Tanah Melayu diperolehi melalui kajian yang pernah dijalankan oleh ahli arkeologi dan kajian ini telah berjaya membahagikan periodisasi perkembangan mata wang kepada enam tempoh masa.

            Pertama, perkembangan mata wang pada abad ke-15 dan diwakili Kesultanan Melayu Kelantan. Antara mata wang yang beredar dalam kategori ini adalah terdiri daripada duit dinar emas, duit kijang dan mengandungi tulisan arab pada kedua-dua bahagian. Kedua, perkembangan mata wang pertengahan abad ke-15 sehingga abad ke-16 dan periodisasi ini diwakili oleh Kesultanan Melayu Melaka. Ketiga, perkembangan mata wang pada awal abad ke 16 sehingga abad ke-17 yang diwakili oleh Kesultanan Melayu Johor, termasuk Keturunan Kesultanan Melayu Melaka. Keempat, perkembangan mata wang pada awal abad ke-17 sehingga pertengahan abad ke-19 yang diwakili Kesultanan Melayu Kedah. Kelima, perkembangan mata wang pada abad ke 18 sehingga pertengahan abad ke-18 yang diwakili tahap kedua kesultanan Melayu Johor (berketurunnan bendahara). Bahagian yang terakhir, perkembangan mata wang pada abad ke-18 sehingga pertengahan abad ke-18 sehingga pertengahan abad ke-19. Pada tahap ini mata wang boleh dibahagikan kepada dua tahap iaitu pertama adalah berasakan kepada bentuk syiling, dan kedua berasakan kepada unsur/bentuk binatang, alam (termasuk tumbuhan) dan simbol. Mata wang ini diwakili oleh Kesultanan Melayu Terengganu, duit tampang, duit binatang, mata wang Kesultanan Melayu Kedah (perlis) dan pokok pitis (Terengganu, Kelantan, dan perlis).

           

KAJIAN NUMISMATIK KeSULTANAN MELAYU BERBENTUK SYILING

A) NUMISMATIK KESULTANAN MELAYU MELAKA

Dalam sejarah dicatatkan bahawa negeri Melaka merupakan negeri pertama yang mengeluarkan wang syilingnya iaitu semasa pemerintahan Sultan Muzaffar Shah yang merupakan Sultan Melaka yang kelima.[3] Namun demikian, menurut Anker, sebenarnya bukan Melaka yang mula-mula mengeluarkan wang syiling kerana negeri Kelantan iaitu pada tahun 1187 atau pada tahun Hijrah 577 dan Petani yang mana wang dinar sudah ada ditemui. Penemuan ini menunjukkan bahawa wang syiling sudah dikeluarkan oleh negeri-negeri di kawasan Utara. [4]Kajian numistatik dilakukan ke atas mata wang Kesultanan Melaka dengan membanding bezakannya dari pelbagai sudut sama ada dari segi bentuk, unsur dan sebagainya. Kajian terhadap perkembangan mata wang Kesultanan Melayu Melaka telah dilakukan oleh Hanitach sekitar 1903. Beliau mengkaji perkembangan mata wang Kesultanan Melayu Melaka dengan hanya melibatkan empat orang sultan sahaja. Antara sultan tersebut iaitu Sultan Muzaffar Shah (1445-1459), Sultan Mansur Shah (1459-1477), Sultan Ahmad Shah (1510), dan Sultan Mahmud Shah (1488-1511).[5]

            Kajian yang dilakukan terhadap syiling Kesultanan Melayu Melaka menunjukkan bentuk yang seragam iaitu bulat dan mempunyai tulisan pada bahagian hadapan dan belakangnya. Mata wang yang digunakan oleh Kesultanan Melayu Melaka dikatakan mempunyai pengaruh agama Islam. Hal ini kerana, gaya tulisan yang digunakan adalah bercirikan jawi sementara bahasanya pula bercampur aduk antara Melayu dan Arab.[6] Maka, pengaruh Islam sememangnya tidak dapat dinafikan wujud dalam perkembangan sistem mata wang era Kesultanan Melayu Melaka. Pada zaman Kesultanan Melaka, para saudagar menggunakan emas urai, perak, dan timah jongkong sebagai duit. Manakala di pasar-pasar, rakyat jelata pula menggunakan siput gerus, beras, dan biji saga sebagai alat jual beli barang keperluan.[7]

            Duit Kesultanan Melayu Melaka yang pertama yang sah diketahui sehingga kini ialah mata wang yang dikeluarkan oleh Sultan Muzaffar Shah (1445-1459) iaitu sultan Melaka yang kelima. Duit syiling pertama yang mula-mula dibentuk menggunakan logam tanah iaitu wang bermaterialkan timah yang dikenali sebagai pitis atau caxas atau cashas [8] yang mempunyai dua nilaian iaitu satu pitis dan setengah pitis.[9] Syiling nilaian satu pitis adalah lebih besar sekitar 19.5-21.5 mm berbanding syiling nilaian setengah pitis sekitar 15 mm. Syiling baginda menggunakan gaya yang sama iaitu pada bahagian hadapan kedua-dua syiling ini menggunakan nama baginda Muzaffar Shah-al-Sultan yang bermaksud Sultan Muzafar Shah yang disusun dalam dua baris. Manakala, pada bahagian belakang pula tercatat Nasir al- Dunia wa’l Din yang bermaksud penyelamat dunia dan agama Islam yang disusun dalam tiga baris.[10]Gaya tulisan syiling baginda adalah jenis tulisan timbul dan cara pemotongan melebihi garisan bulatan syiling.[11] Selain itu, pada masa yang sama juga baginda telah mengeluarkan syiling dalam nilain ¼ pitis dan 1/8 pitis. Nilaian kedua-dua syiling ini adalah berdasarkan saiz dan berat iaitu nilaian ¼ pitis berukuran sekitar 13 mm dengan berat 1.3 gm manakala nialaian bagi 1/8 pitis pula mempunyai ukuran diameter sekitar 7 mm dengan berat 0.4 gm.[12] Bagi gaya tulisan, gelaran dan betuk syiling ini adalah sama dengan nilaian satu pitis dan dan setengah pitis.

            Kepelbagaian penggunaan gelaran pada syiling dapat dilihat dibawah Sultan Mansur Shah (1459-1477) kerana baginda mula menggunakan kepelbagaian dalam penggunaan nama. Berdasarkan kajian numismatik, kepelbagaian penggunaan gelaran yang digunakan oleh baginda dapat dibahagikan kepada dua dan ia bergantung kepada nilaian syiling berkenaan. Misalnya, untuk nilaian syiling satu pitis menggunakan nama Mansur Shah bin Muzaffar Shah al-Sultan iaitu Mansur Shah yang berbapakan Muzaffar Shah pada bahagian hadapan syiling yang dicetak empat baris manakala bahagian belakang mengekalkan gelaran yang dipakai oleh bapanya Nasir al-Dunia Wa’l Din yang diletak tiga baris.[13] Bagi nilaian syiling setengah pitis pula pada bahagian hadapan menggunakan gelaran Mansur Shah Ibnu Muzaffar Shah al-Adil iaitu membawa maksud Mansur Shah berbapakan Muzaffar Shah yang adil dan bahagian belakang masih mengekalkan gelaran yang sama. Gaya tulisan nilaian setengah pitis masing-masing pada bahagian hadapan dan belakang syiling dicetak dalam tiga baris sahaja yang beukuran diameter 12-7 mm.[14] selain itu, nilaian syiling baginda juga mempunyai nialain ¼ pitis yang mempunyai bentuk dan saiz yang kecil dengan ukuran diameter sekitar 8-12 mm[15].

            Seterusnya syiling yang dikeluarkan oleh Sultan Mahmud shah (1488-1511) yang dapat dibahagikan kepada dua nilaian iaitu satu pitis dan setengah pitis. Nilaian syiling satu pitis bersaiz besar sekitar 21-22 mm manakala setengah pitis bersaiz 13 mm. Syiling baginda agak ringkas dalam penggunaan perkataan, terdapat penggunaan titik dot mengelilingi permukaan syiling, gaya tulisan yang agak kasar dan permukaan syiling yang terhakis.[16] Perkataan yang digunakan pada permukaan syiling satu pitis hampir memenuhi permukaan syiling manakala nilaian setengah pitis memenuhi keseluruhan permukaan. [17]Nama yang digunakan agak ringkas yang keseluruhannya hanya menggunakan dua baris sahaja misalnya, seperti al-Sultan Mahmud pada nilaian satu pitis dengan gelaran al-Adil (pemerintah yang adil). Manakala syiling nilaian setengah pitis  menggunakan nama Mahmud Shah dengan gelaran al-Sultan al-Adil (sultan yang adil). [18]

            Sejarah kajian numismatik ke atas mata wang Sultan Ahmad Shah (1510) sangat menarik kerana mempunyai lebih kepelbagaian dengan syiling yang pernah dikeluarkan oleh sultan yang yang sebelumnya walaupun baginda memerintah dalam jangka masa yang pendek. Kepelbagaian tersebut termasuk penggunaan nama, gelaran, dan susunan perkataan antara bahagian hadapan dan belakang syiling.[19] Baginda masih mengekalkan nilaian utama iaitu satu dan setengah pitis. Antara tiga nama yang digunakan oleh baginda pada permukaan syiling ialah Ahmad Ibnu Mahmud Shah (Ahmad berbapakan Sultan Mahmud Shah), Ahmad (Ibnu) Abu Mahmud Shah dan gelaran sahaja iaitu al-Sultan al-Adil.[20] Syiling ini berukuran sekitara 11 mm dengan berat 0.6 gm. Kajian numismatik mendapati syiling keluaran baginda terdapat beberapa pembaharuan dibandingkan dengan syiling sebelum baginda. Pembahruan yang dapat dilihat iaitu, nama ditulis bersambung antara bahagian hadapan dan belakang seperti Sultan Ahmad dibahagian hadapan dan disambung pula dengan perkataan Ibnu Mahmud Shah di bahagian belakang.[21] Selain itu pada syiling nilaian setengah pitis terdapat penggunaan gelaran yang berbeza antara bahagian hadapan iaitu al-Sultan al-Adil dan belakang seperti Malik al-Adil pada syiling yang sama.[22] Kesemua nama dan gelaran ditulis dalam dua baris sahaja sama seperti duit syiling yang dikeluarkan oleh ayahanda baginda.

B) NUMISMATIK KESUTANAN MELAYU JOHOR

Penggunaan mata wang di johor berkait rapat dengan perdagangan di negeri tersebut. Mata wang dengan tulisan arab dan gelaran kehormat menunjukkan pengaruh mata wang Islam seperti yang dibawa masuk dari India dan Timur tengah oleh pedagang Islam[23]. Mata wang syiling Johor boleh dibahagikan kepada tiga jenis iaitu syiling yang diperbuat daripada emas, perak dan timah. Syiling emas, nilainya adalah kupang, perak dengan nilaian penjuru dan tima dengan nilaian katun.[24] Hasil kajian terhadap mata wang kesultanan Johor, syiling dikatakan semasa ditemui keadaan mata wang yang ditemui tidak mempunyai tarikh bila ia dikeluarkan di samping keadaan syiling yang ditemui dikatakan berada dalam keadaaan yang dhaif. [25]

            Menurut A. Hamilton yang melawat Negeri Johor,  Sultan Alauddin Riayat Shah II (1527/1564) telah mengeluarkan mata wang yang diperbuat dari logam emas yang digunakan dalam urusan perdagangan. Selain itu, menurut Saran Singh, Sultan Alauddin Riayat Shah II juga pernah mengeluarkan syiling kupang dalam bentuk bulat.[26] Syiling emas pertama yang dikeluarkan oleh Sultan Alauddin Riayat Shah II mempunyai nilaian mas dan kupang yang menggunakan dua  gelaran yang berbeza pada material yang sama.[27] Contoh, Khalifatul Mukminin dan Khalifatul Mukminin Shah dengan nilaian kupang. Nilaian untuk 4 kupang adalah bersamaan dengan 1 mas.  Nilaian seemas dinilaikan bersamaan dengan setengah dolar sepanyol, manakala jenis kupang hanya bernilai satu perpuluhan lapan dari sepanyol.[28] Bagi syiling yang diperbuat dari perak dan timah dikeluarkan untuk kegunaan pertukaran tempatan. Pada umumnya, syiling timah tidak mengandungi tulisan nama pemerintah yang mengeluarkannya kecuali syiling timah yang dikeluarkan semasa pemeritahan Sultan Alauddin. Hanya tulisan seperti Malaik Al Adil atau Dar Al Johorah sahaja yang boleh ditemui pada syiling timah.[29]

            Kesultanan Johor mula mengeluarkan syiling berbentuk persegi lapan dan persegi lapan bertangkai. Syiling berbentuk bulat masih diteruskan seperti syiling Kesultanan Melaka tetapi mengalami penambahan dengan titik dot yang mengelilingi syiling berkenaan.  Nilaian syiling material timah  Johor dikenali dengan nama katun manakala Melaka iaitu pitis. Duit timah ditempah dalam pelbagai bentuk seperti bulat, heksagon (segi enam) dan oktagon (segi lapan). Tidak seperti duit emas, duit timah selalunya tidak bertulis nama sultan yang memerintah. Selalunya ia bertulis gelaran. Gelaran yang dicetak pada permukaan syiling lebih menjurus kepada sistem pemerintahan dan perdagangan. Hal ini dapat dilihat berdasarkan penggunaan nama Khalifatul Mukminin (syiling emas) dan gelaran Malik Al-Adi (Raja yang Adil), Al Adil atau Sultan Al Adil, Haza Al Masruf, dan Dal Al Johorah (syiling timah).[30] Syiling dengan nilaian mas memiliki lebih besar ukur lilitnya berbanding dengan syiling nilaian kupang. Dari segi ukuran diameter syiling, nilaian mas adalah sekitar 16-17  mm sementara syiling nilaian kupang sekitar 11-12 mm.[31] begitu juga beratnya, nilaian mas lebih berat berbanding dengan syiling nilaian kupang. Secara umumnya syiling nilaian mas mempunyai berat sekitar 2.46 g – 2.6 g berbanding dengan syiling kupang yang mempunyai berat sekitar 0.59 g – 0.64 g. Justeru syiling mas lebih tinggi nilaiannya berbanding nilain kupang. [32]

C) NUMISMATIK KESULTANAN MELAYU KELANTAN

Mata wang yang dihasilkan sebahagiannya dikatakan mempunyai pengaruh dari Patani. Mata wang syiling Kelantan mempunyai beberapa ciri antaranya, mata wang Kesultanan Melayu Kelantan mempunyai bentuk bulat dan titik yang mengelilingi bahagian permukaan hadapan dan belakang.[33] Salah satu wang syiling yang dimaksudkan mempunyai perkataan Al-Julus Kelantan Shah pada permukaan hadapan yang dtulis dalam empat baris.  Manakala pada permukaan belakang terdapat tulisan al-Mutawakkil a’ma Billa yang ditulis tiga baris.  Ia diperbuat daripada material emas dengan nilaian kupang. Mempunyai ukuran diameter sekitar 8.5 mm dan berat 0.5 gm. [34] Tulisan yang terdapat pada kedua-dua bahagian permukaan tidak berada dalam jajaran yang tepat. Contoh lain syiling emas yang menggunakan gelaran Julus Kelantan Shah pada bahagian permukaan dan belakang masih mengekalkan gelaran al-Mutawakkil Ali Alalh yang berukuran diameter sekitar 10.5 mm dengan berat 0.6 gm. Contoh lain, tidak menggunakan perkataan Shah tetapi bahagian belakang mengekalkan al-Mutawakkil Ali Alalh yang mempunyai ukuran diameter 11.5 dengan berat 0.7 gm. [35] Semua duit Kelantan keluaran tempatan telah dihentikan sekitar tahun 1909 apabila duit negeri-negeri selat dihentikan.[36]

D) KESULTANAN MELAYU TERENGGANU

Sebelum duit syiling pertama di Terengganu dikeluarkan, Terengganu mneggunakan pelbagai jenis mata wang asing seperti dolar perak Sepanyol, Mexico, Indochina, serta mata wang kesultanan Johor, duit Acheh dan mata wang Kelantan dan Pahang.[37] Namun yang paling kerap digunakan ialah dolar perak. memandangkan Terengganu ialah sebahagian daripada empayar Johor lama, duit syiling yang digunakan sama dengan Johor seperti katun, mas, dan kupang. Mas dan kupang Terengganu diperbuat daripada emas dan keping atau pitis yang diperbuat daripada timah seperti katun di Johor. [38] Bentuknya juga sama seperti yang digunakan di johor, termasuklah bentuk oktagon (segi lapan) untuk mas dan kupang. Emas sukar didapati di Terengganu dan disebabkan ini tidak banyak duit syiling emas yang ditempa. Hanya dua sultan sahaja yang diketahui mengeuarkan duit syiling emas. Manakala duit perak juga tidak dikeluarkan.

            Syiling yang pernah dikeluarkan di Terengganu mempunyai nilai arkeologi dan numismatik yang diperbuat daripada emas dan timah atau ‘pewter’ dengan nilaiannya dikenali mas, kupang, keping, dan pitis.[39] Perkembangan bentuk wang syiling Terengganu dapat dibahagikan kepada tiga kategori iaitu berbentuk syiling, duit pokok dan juga duit sinar matahari.[40] Kajian arkeologi numismatik menunjukkan terdapat enam orang pemerintah Kesultanan Terengganu yang mengeluarkan syiling. Namun daripada jumlah tersebut, hanya dua orang sultan sahaja yang pernah mengeluarkan syiling emas dan timah iaitu Sultan Zainal Abidin Shah I dan sultan ketiga iaitu Sultan Zainal Abidin Shah II. Nilaian yang dikeluarkan adalah mas, kupang (material emas) dan pitis (material timah).[41] Sementara empat sultan lain hanya mengeluarkan syiling yang diperbuat daripada timah dengan nilain keping atau pitis.[42]

            Misalnya, Sultan Zainal Abidin Shah II (1793-1808), pernah mengeluarkan syiling material emas dengan nilaian mas lebih menonjol berbanding dengan nilaian kupang. Syiling baginda boleh dibahagikan kepada tiga iaitu, nilaian mas dan kupang yang berbentuk persegi lapan dengan berat 2.5 gram, berdiameter 15 mm.            Kedua, syiling Terengganu dalam bentuk untaian yang bertujuan untuk memudahkan syiling berkenaan diikat dan dibawa ke mana-mana. Ketiga, mempunyai nilaian kupang secara fizikal dapat dibahagikan kepada tiga iaitu berbentuk persegi lapan, bulat dengan lengkungan lapan (seperti kelopak bunga) yang menghampiri bentuk bulat dan mempunyai bentuk persegi lapan yang dengan terdapat kesan garis pada bahagian dalam (menghampiri bentuk bulat). Dari segi berat, nilaian kupang lebih ringan iaitu sekitar 0.45 g-0.58 g dengan ketebalan 11.0 – 12.1 mm. Dari segi pembuatan menunjukkan pada bahagian sekeliling syiling diberikan titik dot dan menjalani pemotongan untuk mendapatkan bentuk.[43]

E) NUMISMATIK KESULTANAN MELAYU KEDAH

Kedah dipercayai mula mengeluarkan duit syilingnya  sendiri pada kurun ke-17. Kedah sudah mengeluarkan tunai timah untuk kegunaan pasaran dan mula mengimport syiling emas dari Johor, Patani dan Acheh untuk kegunaan perdagangan.[44] Duit syiling kedah terawal yang diketahui diperbuat daripada timah dan dikenali sebagai Tra. Ia dikeluarkan oleh Sultan Rijaluddin Muhammad Shah (1625-1651).[45] Berdasarkan kajian Numismatik, Sultan Kedah pernah mengeluarkan mata wang syiling dengan menggunakan material emas, perak, tembaga dan timah. Setiap syiling mempunyai nilaian kupang, real, tarra dan tra.[46] Ciri khusus wang syiling Kedah iaitu mempunyai bentuk fizikal sama ada bulat atau persegi lapan. Syiling kedah mempunyai dot yang mengelilingi tepi syiling dan mempunyai tulisan pada bahagian hadapan dan belakang. Syiling bermaterial emas biasanya mempunyai ukur litit sekitar 9 mm hingga 12 mm, manakala perak mempunyai ukur lilit sekitar 12 mm hingga 23 mm.

            Sultan Dziauddin Mukarram Shah (1661-1687) misalnya pernah mengeluarkan syiling dengan menggunakan tiga jenis material utama iaitu emas (kupang), perak (suku read) dan tembaga (tarra). [47] Syiling nilaian kupang berbentuk bulat dan persegi lapan. Syiling. Muka depan syiling Tarra tembaga yang dikeluarkan oleh baginda mempunyai tulisan Arab yang menyerupai duit syiling emas dan duit syiling perak kupang. Tetapi muka depan duit tarra yang dikeluarkan oleh Sultan Zainal Rashid mempunyai gambar bunga dengan lapan kelopak.[48] Baginda juga mempunyai kepelbagaian gaya tulisan antaranya pada bahagian hadapan nama Dhiauddin ditulis dalam dua baris, belakang pula Sultan Shah bertarikh 1077 H ditulis dalam tiga baris.[49] Angka tahun terdapat pada bahagian tengah syiling. Tulisan hanya menjelaskan nama negeri dan gelaran sahaja antaranya perkataan Darul Aman / Darul Amin (hadapan) dua baris dan Jil al-Quds/ Qads bahagian belakang dalam tiga baris.[50]

NUMISMATIK BERKONSEP PERLAMBANGAN

Kategori seterusnya adalah perkembangan mata wang berunsur perlambangan yang berkaitan dengan pola hias binatang, tumbuhan dan simbol. Berkembang sekitar abad ke 15-19 Masihi. Mata wang berunsur binatang paling menonjol misalnya oleh Kesultanan Kelantan iaitu duit kijang yang berkembang kepada bentuk haiwan lain seperti ayam, buaya, belalang, lembu, kura-kura, gajah, kambing, & ikan (abad ke-18-19 M). Namun demikian, penggunaan tidak meluas. Berkembang di kawasan yang menghasilkan biji timah, seperti Perak, Selangor & Kedah. Pengaruh luar, membawa kepada penyesuaian dalam hiasan bunga pada permukaan syiling seperti hiasan berupa kelopak bunga, hiasan teratai bertindih dan hiasan teratai berkembang.

            Mata wang berunsur tumbuhan pula dapat dilihat terhadap bentuk pokok pitis yang berkembang di negeri-negeri  seperti Kelantan, Perlis, dan Terengganu. Di kelantan, mata wang ini terdapat perkataan Melayu-Islam seperti Thuriba fi Zul (zil)-hijjah Sanat 1321 di bahagian belakang. Perkara yang amat menarik, pokok pitis ini mempunyai perbezaan mengikut negeri terutama dari sudut jumlah ranting dan daun serta kedudukan tunggal daun dan ranting di bahagian tengah atas pokok pitis. Perbezaan ini masih belum deberikan satu kajian khusus sehingga kini dalam menentukan negeri yang pernah menggunakannnya.

            Unsur simbol, menjurus kepada penggunaan tandaan titik dan geometris contoh pada syiling Kesultanan Johor. Material timah (nilaian katun). Mata wang berunsur simbol di Johor, ada 32 kategori misalnya mata wang bertangkai dan simbol garis memanjang, mata wang bulat, bertangkai dan simbol garis memanjang dgn kesan tulisan, mata wang bulat,  bertangkai dan simbol garis memanjang dengan sebahagian kesan tulisan dan lain-lain.

KAJIAN NUMISMATIK KESULTANAN MELAYU BUKAN BERBENTUK SYILING

NUMISMATIK BERKONSEP TAMPANG

Pada awal kurun ke-16 Masihi, pedagang telah mencatatkan bahawa biji timah yang hendak diperdagangkan dijadikan bongkah yang mempunyai berat piawai. Ia digunakan sebagai medium pertukaran untuk kesemua jenis perdagangan utama di pasar. Nilai bagi steiap bongkah diselaraskan mengikut timbangan berat, manakala saiznya pula mengikut piawai berat yang ditetapkan dalam peradgangan. Dalam catatan tulisan Cina yang ditulis oleh Ma Huan pada tahun 1413 Masihi, beliau mencatatkan bahawa biji timah dijumpai di kawasan pergunungan negeri Melaka dan sultan telah memerintahkan pegawai baginda mengawal lombong berkenaan.[51] Orang kampung dihantar untuk mendulang dan kemudian timah tersebut dileburkan dengan dimasukkan ke dalam acuan  untuk dijadikan ketulan kecil seberat 1 kati 8 tahil atau 1 kati 4 tahil. Kebanyakan transaksi perdagangan di pelabuhan Melaka menggunakan jongkong timah yang bukan berbentuk duit.[52] Bongkah ini tersebar luas di seluruh negeri Perak, Selangor, negeri smebilan, dan Pahang. Mata wang tampang ini diguna pakai secara meluas sekitar abad ke-19 M. Ia digunakan agak lama dan juga diterima di negeri-negeri Melayu yang berjiran termasuklah Sumatera untuk membuat pembayaran.

            Berdasarkan bongkah timah yang ditemui, ia didapati menggunakan acuan mudah yang dipercayai diperbuat daripada campuran pasir dan tanah liat. Ahli numismatik berpendapat bahawa bentuk bongkah timah ini boleh dikelaskan mengikut evolusi. Ia dapat dibahagikan kepada enam jenis bentuk yang pertama iaitu kon berbentuk bulat atau bukit, kon yang dihiasi dengan bahagian-bahagian bergerigi, berbentuk kerucut (coronial/cylinder), bentuk gunung atau candi, bentuk roti manis (sugar-loaf), bentuk piramid atau pagoda dan yang terakhir bentuk piramid dengan corak tampuk manggis.[53] Dapat disimpulkan bahawa, evolusi yang berlaku menunjukkan mata wang berkondeskan tampang  ini dilihat mengalami perubahan daripada bentuk yang agak ringkas dan kasar kepada bentuk yang lagi kemas dan halus.[54]

            Mata wang ini dianalisis mengikut kategori berdasarkan empat bahagian, iaitu puncak, badan, kaki, dan dasar. Bahagian penting adalah puncak, sama ada bulat atau datar untuk dikategorikan sebagai bentuk gunungan atau piramid. Dalam nilaian pertukaran, nilaian mata wang tampang bergantung kepada kandungan dan kuantiti timah pada tampang tersebut.[55] Misalnya, di Perak, berat mata wang tampang sekitar 10 kati bersamaan dengan satu dolar perak Sepanyol (bersamaan dengan 8 reales). Perkembangan duit tampang ini agak terbatas kepada negeri-negeri tertentu sahaja yang mempunyai hasil timah, sebagai contoh di Pahang, Selangor, Perak, dan negeri Sembilan. Sesuai dengan peredaran masa, tampang kemudiannya ada yang dilengkapi dengan tarikh dan tempat pengeluarannya,

            Di Pahang misalnya, tampang telah wujud dari jenis mata wang yang berupa jongkong timah. Tampang terawaal dinilai bersamaan dengan 6 ¼ sen dolar Sepanyol. Satu jenis tampang yang dibaharui, dikeluarkan dalam tahun 1846 yang mempunyai niali 4 sen. Tampang-tampang rasmi telah dicetak oleh pihak negeri dan dikeluarkan oleh kongsi-kongsi Cina yang disebarkan untuk kegunaan di kawasan lombong biji timah di sekitar Kuantan. Tampang satu sen telah ditambah dalam tahun 1847. Contonya kajian numismatik mata wang tampang yang dijumpai di Pahang. Mata wang ini dilengkapi dengan perkataan sarafi Pahang sanat 1264 yang bermaksud dicetak di Pahang bertarikh 1264. Mata wang tampang telah dikeluarkan sehingga tahun 1889 dan tetap menjadi mata wang yang sah sehingga dibatalkan penggunaannya oleh Negeri-negeri Selat. [56]

NUMISMATIK BERKONSEP BENTUK BINATANG

Mata wang berbentuk binatang turut berkembang di Semenanjung Tanah Melayu. Mata wang berbentuk binatang dapat dibahagikan kepada tiga kategori iaitu, binatang yang hidup di daratan yang diwakili ayam jantan, kambing dan belalang. Kedua, binatang yang hidup dalam dua alam seperti kura-kura dan buaya. Ketiga binatang yang hidup di dalam air seperti ikan. Mata wang berbentuk binatang tersebut dikatakan berkait dengan kepercayaan spiritual berhubung dengan semangat binatang. Pelbagai hipotesis telah dikemukakan berkaitan penggunaan jongkong berbentuk binatang. Misalnya, berkemungkinan mata wang berbentuk binatang dijadikan sebagai barang azimat dalam upacara penjampian yang mempunyai kaitan dengan perlombongan biji timah dan pembuatannya dikawal selia oleh pawang.  Selain itu, sesetengah berpendapat bahawa model berbentuk binatang ini dijadikan barang permainan atau perhiasan.[57] Tetapi terdapat bukti menunjukkan bahawa ia diterima (sekurang-kurangnya secara terhad) sebagai mata wang.

            Pelbagai hipotesis yang dikemukakan yang menunjukkan bahawa mata wang berbentuk binatang bukan sahaja digunakan sebagai alat pertukaran tetapi dikaitkan dengan peranannya dalam unsur spiritual. Mata wang berbentuk buaya misalnya, ia sering dikaitkan dengan air dan dikatakan dapat menarik biji timah ke lombong baharu. Kekuatan dan kekuasaannya dalam air dikatakan dapat mengalirkan biji timah ke lombong berkenaan.[58] Mata wang berbentuk binatang hanya berkembang di negeri-negeri pengeluar biji timah seperti Perak, Selangor, Negeri Sembilan, dan Pahang. Berkembang secara meluas pada abad ke-18.

            Misalnya, Mata wang ayam jantan digunakan secara meluas oleh Kesultanan Melayu kedah, pemerintahan Sultan Muhammad Jiwa Zainal Azilin, Mu’adzam Shah II (1710-1733). Mata wang ini hanya dikeluarkan bagi kegunaan tempatan sahaja yang diperbuat daripada timah. Ayam jantan digambarkan dalam keadaan bertenggek di atas lingkaran bulatan yang disusun mengarah ke bawah. Lingkaran ini semakin kecil apabila semakin menjauhi ayam berkenaan. Mata wang ayam jantan ini mempunyai balong, ekornya kembang yang digambarkan melalui empat garisan. Manakala bulatan iaitu tempat ayam bertenggek yang pernah direkodkan mempunyai jumlah yang berbeza iaitu ada dua, tiga, lima dan emam. Mata wang ayam jantan  ini menggunakan lingkaran bulatan yg akan dipatahkan untuk kadar pertukaran. Sementara ayam jantan mempunyai nilainya tersendiri. Setiap bulatan dinilaikan sebanyak satu sen manakala ayam janyan dinilaikan sebanyak lima sen.[59]

            Kepelbagaian bentuk mata wang ini mempunyai impak terhadap asas asas penggunaannya selain berperanan sebagai mata wang. Data kajian yang sedia ada juga menunjukkan ia pernah digunakan sebagai perantaraan piawaian timbangan, kadar pencukaian dan magis. Bahkan perkembangan duit berbentuk binatang ini juga mempunyai hubungan dengan pengenalan duit tampang. Mata wang ini diedarkan secara terhad di Perak, Selangor, Pahang, dan Negeri Sembilan. Ia juga mungkin dterima sebagai medium pertukaran di negeri-negeri Melayu yang berdekatan dan juga di Sumatera. Dalam kurun ke-18, mata wang ini dibuat dengan pelbagai bentuk bintang. Mata wang ini diterima sebagai token dengan harga nominal yang lebih tinggi berbanding niali intrinsik kandungan timahnya. Jenis mata wang jongkong ini berdasarkan kuantiti timahnya boleh ditukarkan dengan satu dolar Sepanyol bernilai lapan real.[60] Jongkong berbetuk binatang wujud lebih awal iaitu sejak bermulanya perlombongan biji timah kerana ia dipengaruhi oleh adat serta upaca pemujaan dan dijadikan korban untuk roh-roh. Oleh itu, ada kemungkinan bahawa model binatang ini diedarkan dikalangan orang melayu dan hanya diperoleh daripda pawang yang membuatnya.[61]

KESIMPULAN

Kesimpulannya, kajian numismatik menunjukkan kesultanan di Semenanjung Tanah Melayu telah mempunyai sistem mata wang yang berkembang mengikut periodisasi zaman.  Kedudukan Semenanjung Malaysia terletak di antara laluan pelayaran utama timur dan barat turut berpernanan menerima unsur luaran dan menyerap serta mengubah suai sehingga menghasilkan unsur baru  yang dapat diberikan pentafsiran kesinambungan antara “local genius” dan pemikiran luar. Perkembangan syiling Kesultanan Melayu awal di Semenanjung Malaysia turut di pengaruhi oleh syiling sesama Kesultanan Melayu-Islam yang terletak pada laluan perdagangan di Selat yang terletak pada laluan perdagangan di selat Melaka. Kajian perkembangan mata wang kesultanan di Semenanjung Tanah Melayu dikesan bermula pada tahun 1903 oleh Hanitach dengan laporan temuan syiling Kesultanan Melayu Melaka.

            Kebanyakan kajian yang pernah diterbitkan menjurus kepada data deskriptif dengan tumpuan terhadap satu kesultanan sahaja. Mata wang kesultanan Melayu adalah berteraskan kepada penggunaan tulisan jawi sementara bahasa yang digunakan pula berunsur Melayu Arab. Terdapat sumber yang menyatakan bahawa orang Melayu membnetuk mata wang syilingnya pada peringkata awal dengan menadapat pengaruh dari pedagang arab. Hal ini berdasarkan penemuan mata wang tertua yang pernah dijumpai di negeri-negeri Melayu iaiatu wang dirham dan wang dinar mengikut nama mata wang perak dan wang emas orang Arab zaman dahulu.[62] Justeru, perkembangan mata wang awal ini dianggap kategori Melayu-Islam. Perihal ini juga merujuk kepada maksud perkataan Arab yang digunakan antaranya Khalifatul Mukminin, Malik al-Adil  dan Khalifatul Rahman, turut merujuk kepada konsep atau dasar  ekonomi, keadilan dan pemerintahan. Penggunaan mata wang ini dianggap mewakili dasar dan pegangan agama sesuatu kesultanan tersebut. Penggunaan tulisan jawi dalam sejarah tulisan berdasarkan data arkeologi Islam di Tanah Melayu bukanlah sesuatu yang baru, bahkan perkembangan dapat dilihat pada batu bersurat Terengganu (702 H/ 1303 M) , batu bersurat Pangkalan Kempas (mempunyai dua tarikh iaitu (1463/64 M) dalam tulisan kawi sementara 1467/68 dalam tulisan jawi dan pada batu nisan Acheh. 

           

BIBLIOGRAFI

TESIS PHD

Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M :        Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’,  Tesis Ph.D, Universiti Malaya, Kuala           Lumpur, 2010.

LATIHAN ILMIAH

Suryati Imran, ‘Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19’,             Latihan Ilmiah, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, 2002-2003.

BUKU

Mohd. Kassim Ali., Muzium Numismatik Maybank, Kuala Lumpur : Malayan Banking Berhad, 1984-          1988.

Warisan Numismatik Malaysia, Kuala Lumpur : Unit Muzium Matawang, Bank Negara, 2003.

William Shaw & Mohd. Kassim Ali, Coins of North Malaya, Kuala Lumpur : Muzium Negara, 1971.

---

[1]Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’,  Tesis Ph.D, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, 2010, hlm. 90.

[2] Ibid.

[3]Suryati Imran, ‘Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19’, Latihan Ilmiah, Universiti Malaya, Kuala Lumpur, 2002-2003, hlm. 29.

[4]Ibid., hlm. 29.

[5] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 38.

[6] Ibid.  

[7]Mohd  Kassim Ali., Muzium Numismatik Maybank, Kuala Lumpur : Malayan Banking Berhad, 1984-1988, hlm. 5.

[8] Suryati Imran, Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19, hlm. 29.

[9] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 44.

[10]Ibid. .

[11]Ibid.

[12] Ibid., hlm. 46.

[13] Ibid., hlm. 48.

[14] Ibid.

[15] Ibid.

[16] Ibid., hlm. 50.

[17] Ibid.

[18]Ibid., hlm. 51.

[19] Ibid., hlm. 52.

[20] Ibid.

[21] Ibid., hlm. 53.

[22] Ibid.

[23] Warisan Numismatik Malaysia, Kuala Lumpur : Unit Muzium Matawang, Bank Negara, 2003. hlm. 89.

[24] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’,hlm. 59-60.

[25] Suryati Imran, Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19, hlm., 41.

[26] Ibid.

[27] Ibid., hlm. 59.

[28] Malayan Banking Berhad, Muzium Numismatik Maybank, hlm., 6.

[29] Suryati Imran, Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19, hlm.,.31.

[30] Warisan Numismatik Malaysia,. hlm., 97.

[31] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 61.

[32] Ibid.

[33] Ibid., hlm. 83.

[34] Ibid., hlm. 84.

[35] Ibid., hlm. 85.

[36] Malayan Banking Berhad, Muzium Numismatik Maybank, hlm. 7

[37] Warisan Numismatik Malaysia, hlm., 117.

[38] Ibid.

[39] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 90.

[40] Ibid., hlm. 91.

[41] Ibid.

[42] Ibid., hlm. 92.

[43] Ibid., hlm. 94.

[44] William Shaw & Mohd. Kassim Ali, Coins of North Malaya, Kuala Lumpur : Muzium Negara, 1971, hlm., 9.

[45] Warisan Numismatik Malaysia, hlm., 172.

[46] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 113.

[47] Ibid., hlm. 118.

[48] Warisan Numismatik Malaysia, hlm., 173.

[49] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 118.

[50] Ibid.

[51] Warisan Numismatik Malaysia, hlm., 61.

[52] Ibid.

[53] Warisan Numismatik Malaysia, hlm. 64-65.

[54] Mohd Supian Sabtu, ‘Bentuk Mata Wang Kesultanan Di Tanah Melayu Abad Ke-15 Hingga Ke-15 M : Kajian dari Perspektif Numismatik dan Arkeologi’, hlm. 236.

[55] Ibid., hlm. 237.

[56] Malayan Banking Berhad, Muzium Numismatik Maybank, hlm. 5.

[57] Warisan Numismatik Malaysia , hlm. 55.

[58]Ibid., hlm. 56.

[59] Malayan Banking Berhad, Muzium Numismatik Maybank, hlm. 5.

[60] Warisan Numismatik Malaysia,  hlm. 60.

[61] Ibid.

[62] Suryati Imran, Sejarah dan Perkembangan Mata Wang Johor  pada abad ke-16 hingga abad ke-19, hlm. 29.